Rusya’nın Asya’ya yönelişi

Prof. Dr. İlyas Kemaloğlu, Ukrayna’daki gelişmeler bundan kaynaklı Batı’nın Rusya’ya karşı başlatmış olduğu oldukça yönlü yaptırımlar karşısında Kremlin’in siyasi, ekonomi ve enerji alanlarında Asya’ya yönelişine dair değerlendirmeyi, AA Analiz için 3 soruda kaleme aldı.

Rusya, Avrupa devleti mi, yoksa Asya devleti mi?Bir senedir süren Rusya-Ukrayna Savaşı, gerek yöresel gerekse de internasyonal düzeyde mühim değişikliklere yol açtı. Siyasi, iktisat ve enerji alanlarda kartlar adeta tekrar dağıtılırken geçmişte yaşanmış olan vakalar da ülkelerin yeni gündemlerinin bir parçası oldu ve zamanı vakalarla paralellikler kuruldu. Vladimir Putin yapmış olduğu açıklamada Alman tanklarının 80 sene sonra tekrar Rusya sınırını tehdit ettiğini dile getirdi.[1] Rusya, yıllardan beri birkaç defa olduğu gibi Asya’ya yöneldi.

Rusların da ataları olan Doğu Slavları tarih sahnesine çıkmalarından bugüne muhtelif Türk boylarıyla yan yana yaşadılar. Slavlar bir yandan Avarlar, Hazarlar, İdil Bulgarları, Peçenekler ve Kıpçaklarla Karadeniz’in kuzeyi için savaşım verirken öteki yandan onlarla ticari ve kültürel münasebetler geliştirdi. 1242-1480 yılları aralığında ise Rus knezlikleri, Türk-İslam Devleti olan Altın Orda’nın hakimiyeti altında kaldı ve diplomasiden hukuka, askeriyeden maliyeye çoğu alanda Altın Orda’nın tesiri altında kaldı. Bundan kaynaklı Moskova Rusyası, Batı’nın gözünde hep “öteki”, “Doğulu” oldu. Rusya’nın kendisini Doğu Roma’nın (Bizans) mirasçısı ve Ortodoks dünyasının lideri görmesinin de bunda tesiri kuşkusuz büyük.

1. Petro ile beraber Rusya’da başlayan Avrupalılaşma süreci de Rus Sarayı ile Batı devletleri arasındaki akrabalık bağı da Batı’nın gözündeki Rusya algısını değiştirmedi. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, Soğuk Savaş döneminde Kremlin, “müttefik” arayışını Doğu’da devam ettirdi. Rusya’nın “kimlik meselesi”, SSCB’nin yıkılışından sonra hem siyasiler hem bilim insanları içinde kritik edilmeye devam edildi. Özellikle Boris Yeltsin’in iktidarının ilk yıllarında Rusya’nın Batı karşısında teslimiyetçi bürokrasi izlediği düşüncesine karşı Avrasyacılık fikri tekrar alaka görmeye başladı. Bundan bağımsız olarak Moskova daha 21. yüzyılın ilk çeyreğinde Orta Asya ile Kafkasya’da ve bir zamanlar Sovyetlerin etkili olduğu Orta Doğu ile Asya-Pasifik bölgesinde de tesirini arttırdı.

Rusya niçin tekrar Asya’ya yöneldi?Rusya’nın eski Sovyet coğrafyası ile Sovyetlerin bir zamanlar kuvvetli olduğu Orta Doğu ve Asya-Pasifik bölgesine ilgisinin ve bu coğrafyada tesirini arttırmasının birkaç nedeni vardı. Vladimir Putin, küresel erkek oyuncu olmanın yöresel güç olmaktan geçtiğini ileri sürerek Orta Asya ve Kafkasya’da en mühim güç bulunduğunu gösterdiği gibi ABD Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği’nin bölgedeki varlığını da asgari seviyeye indirdi. Rusya’nın kendi yakın etrafında kuvvetlenmesine paralel olarak Orta Doğu, Afrika ve Asya-Pasifik bölgelerine ilgisi de arttı.

Rusya’nın Ukrayna’ya karşı açmış olduğu savaş, adeta Rusya ile Batı ülkeleri içinde bir savaşa dönüştü. Batı bir yandan Ukrayna’ya askeri ve maddi destekte bulunurken öteki yandan da Rusya’ya oldukça yönlü yaptırımlar programa başladı. Bunun karşısında Rusya, dış politikasında son yıllarda adeta yatırım yapmış olduğu Asya’ya tekrar ağırlık vermiş oldu. Batı ülkeleriyle yaşanmış olan mücadele, en başında Rusya’yı iyice Çin’e yaklaştırdı. Çin ile münasebetler, Rusya açısından siyasal yalnızlığın giderilmesi ve internasyonal arenada beraber hareket edilmesi açısından büyük ehemmiyet arz ediyor. Türkiye ile münasebetler de Rusya için oldukça önemli. Bugün Türkiye, Rusya için ulaşım, turizm, ticaret, enerji ve tüm öteki alanlarda adeta dünyaya oluşturulan penceredir.

Rusya, Hindistan’la de oldukça yönlü işbirliği geliştiriyor. Başta S-400 roket kalkan sistemi olmak suretiyle Hindistan, Rusya’dan mühim askeri teknolojiler satın alıyor. İran ve Kuzey Kore’yle ise Moskova bu süreçte askeri alanda görüşmelerini artırdı. Nitekim 2022 senesinde Putin, Orta Asya Cumhuriyetleri’nin yanı sıra İran ile Çin’i ziyaret etti. Yine sene içinde Rus yetkililer Hazar zirvesi, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesi, Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı, Kolektif Güvenlik Örgütü Anlaşması (KGÖA) toplantısı ve Avrasya Ekonomileri Konseyi Toplantısı’na katıldılar. Rusya’nın BRICS’in (Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika Cumhuriyeti) çalışmalarına etken olarak katıldığını ve bu örgütün önemini daha oldukça artırmaya çalıştığını da söylemek gerekiyor. Dolayısıyla Batı ile Rusya arasındaki ilişkiler asgari ölçüde seyrederken Rusya, Asya ülkeleriyle işbirliğini hem çift ilişkiler hem de muhtelif örgütler kapsamında geliştirmeye çaba ediyor.

Rusya, Asya ülkeleriyle hangi alanlarda yakınlaşmaya gitti?Moskova, ticari münasebetlerini ve enerji alanındaki projelerini Asya’ya yönlendirdi. 2022 yılının 9 ayında ihracatın yüzde 25 oranında artıp 431 milyar dolara ulaştığı, ithalatın ise yüzde 16 oranında azalıp 180 milyar dolara düşmüş olduğu tahmin ediliyor.[2] Rusya’nın bu tarihlerdeki en mühim tecim ortakları ise Çin, Türkiye, Hindistan ve Kazakistan’dır. Halbuki daha bir sene öncesinde Rusya’nın en mühim ticari ortağı, AB idi. 2022’de Rusya ile Çin arasındaki tecim hacmi, 190 milyar doları geçti (bir önceki yıla kıyasla yüzde 30 arttı).[3] 2022 yılının 10 ayında Türkiye ile Rusya arasındaki tecim kütlesi de üstün dereceli seviyeye (56,5 milyar dolar) ulaştı.[4]

Rusya’nın yönünü Asya’ya çevirilmiş olduğu alanlardan bir tanesi de enerji alanıdır. 2022’de Rusya, Çin’e “Sibirya’nın Gücü” boru hattı üstünden 15,5 milyar metre küp gaz ihraç etti (2021’de bu sayı 10,4 milyar idi). 2023’te taraflar bu rakamı aşağı yukarı 23 milyara çıkartmayı, 2027-2028’de ise Sibirya’nın Gücü 2 boru hattının hayata geçirmeyi planlıyor.[5] Bunun haricinde Rusya, Asya ülkelerine sıkıştırılmış gaz ihracatını artırmış bulunuyor. Nitekim Japonya ile Güney Kore de Rusya’dan gaz ithal etmeye devam ediyor. Genel olarak Rusya, 2025’te Asya Pasifik’e tabii gaz ihracatını 70 milyar metreküpe kadar çıkartmayı planlıyor. Yine Rus ve Türk yetkilileri, Türkiye’de tabii gaz üssünün kurulmasına dair çalışmalarını devam ettiriyor.

Rusya zamanı süresince gerek Orta Asya ile Orta Doğu bölgelerine gerekse de Asya-Pasifik bölgesine ehemmiyet vermiştir. Dünyadaki en mühim Türkoloji ve Şarkiyat merkezlerinin Rusya’da bulunması da bunun en mühim göstergelerindendir. Moskova’nın Batı’yla problem yaşamış olduğu dönemlerde Asya’nın Rusya açısından önemi daha da artmıştır. Rusya ile Batı arasındaki gerginlik bir kez daha Moskova’nın diplomatik faaliyetlerini ve yatırımlarını Asya’ya yönlendirmesine yol açtı. Batı ile gerginliğin seviyesine bakıldığında da bu işbirliği, oldukça yönlü ve oldukça daha kapsamlı bir halde devam edeceğe benziyor.

[1] “Vladimir Putin: Nam Snova Ugrajaüt Nemetskimi Tankami s Krestami na Bortu”, Kommersant, 2.02.2023, https://www.kommersant.ru/doc/5799028???????

[2] “V Rossii Zafiksirovan Rekordnıy Profitsit Torgovogo Balansa”, 24.10.22, https://ko.ru/news/v-rossii-zafiksirovan-rekordnyy-profitsit-torgovogo-balansa/

[3] “Tovarooborot Rossii i Kitaya Dostig Rekordnıh 190 Milliardov Dollarov”, Kommersant, 13.01.2023, https://www.kommersant.ru/doc/5761392

[4] Turan Salcı, “Türkiye ve Rusya Arasındaki Ticaret 2002’nin İlk 10 Ayında 56 Milyar Dolara Ulaştı”, 04.11.2022, https://sputniknews.com.tr/20221104/turkiye-ve-rusya-arasindaki-ticaret-2022nin-ilk-10-ayinda-56-milyar-dolara-ulasti-1063073229.html

[5] “Rossiya Prokoçala po Sile Sibiri v Kitay v 2022 Godu Rekordnıy Obyom Gaza”, Vedomosti, 16.01.2023, https://www.vedomosti.ru/business/articles/2023/01/16/959224-rossiya-prokachala

[Prof. Dr. İlyas Kemaloğlu, Marmara Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editöryal politikasını yansıtmayabilir.