Felaketlerin ardından duyulan ilk ses: Afet haberciliği!

HABER: ÖMERCAN ÖZMEN

Gazetecilik, 6 Şubat Kahramanmaraş merkezli zelzele felaketi ile beraber hem kamuoyunda tartışılmış hem de afet anlarında önemi bir kez daha ortaya çıkmıştı. Afet anlarında mühim bir rolü bulunan gazetecilerin, afet öncesi, afet esnasında ve sonra afet haberciliği iyi mi yapılır? Bir afet halinde kamuoyunu bilgilendirme gibi mühim bir rolü olan gazeteci neler yapmalı? Afet haberciliği iyi mi ele alınmalıdır?

Afet haberciliği ancak afet esnasında olmaz!

Afet haberciliği ancak afet sırasındaki vakaları değil afetin öncesini ve sonrasını da içine alan bir kolay olarak kavranmalıdır. Bu kolay afet bölgesinden aktarılan sıcak haberler kadar afetin nedenlerini, sorumlularını araştırarak ortaya koyan ve sosyal felaketlerin tekrarlanmaması ya da minimum zararla altından kalkılabilmesi için çözüm önerilerini de içeren bir habercilik olmalıdır. Dolayısıyla afet haberciliği, habercilerin gerçekleri saklamak, çarpıtmak, yapılması gereksinim duyulan haberlerden kaçınmak ya da meydana gelenleri yüzeyel biçimde taktim etmek gibi eğilimlerine karşı uyarıcı; gazeteciliğin gereğini yerine getirmeleri konusu ile alakalı da cesaretlendirici olmalıdır

AFET ÖNCESİNDE GAZETECİ…

Afet bölgesi gazetecilik için zor, tehlikeli ve inanılmaz bir saha olduğundan burada tecrübeli gazetecilerin vazife alması sağlanmalıdır. Genç gazeteciler de sahada yalnız değil afet haberciliğinde tecrübeli gazetecilerle beraber vazife almalıdır. Gazeteci açısından afet bölgesinin coğrafi, yönetimsel, kurumsal ve sosyal yapısıyla alakalı süratli bir bilgilenme ve hazırlık süreci ihtiyacı olacaktır. Gazetecinin hava şartlarından haber kaynaklarına kadar uzanan bir malumat envanteri oluşturması gerekir. Bu noktada sahaya giden basın çalışanlarıyla afet bölgesi dışındaki haber merkezlerinin koordinasyonu ve yönlendirmesi, haber merkezilerinde çalışan gazetecilerin koordinasyonu önemlidir.

Fiziksel ve ruhsal hazırlık

Gazeteciler afet koşullarına fiziksel, düşünsel ve ruhsal olarak hazırlıklı olmalıdır. Fiziksel hazırlık, afet haberciliği için temel düzeyde kurtarma ve arama-kurtarma eğitimi olarak düşünülebilir. Düşünsel hazırlık mesleki eğitim ve değerler tamamının oluşmuş olmasıdır. Psikolojik hazırlık da afetin zor koşullarına karşı acıya ve fizyolojik ortama tanıklık etme konusu ile alakalı malumat sahibi ve dirençli olmaktır. Gazetecinin fiziksel, düşünsel ve ruhsal dayanıklılığını artıracak bu ön hazırlıklar, gazetecilerin afet alanında yaşayabilecekleri tali travmaları da denetim dibine almak açısından kritik önemdedir.

“Gazetecinin afet çantası”

Gazetecinin afetzede haline gelmemesi ve haber üretim-aktarım pratiğini sürdürebilmesi için lüzumlu donanımın daha önceden hazırlanmış olması önemlidir. Afetin türü, boyutu ve yaygınlığı göz önünde bulundurularak uydu, web bağlantısı, telefonlar, yedek şarj üniteleri, pil, yakıt, su, dayanıklı yiyecek, hava şartlarına makul giyecek, uyku tulumu, yağmurluk, portatif tuvalet, hijyen malzemeleri, tıbbi maske gibi malzemeler afet bölgesine giderken sağlanması gereksinim duyulan ihtiyaçlardır. “Gazetecinin afet çantası” olarak düşünülebilecek bu nedenler kurumda daha önceden hazır bulundurulmalıdır. Afet ortamına gidecek gazetecilerin ne kadar süreyle orada çalışacaklarına göre bir planlama yapılmalı ve malzemeler buna göre hazırlanmalıdır. Gazetecilerin afet bölgesinde ve koşullarında oldukça uzun süreler çalışması onların fiziksel, ruhsal ve düşünsel olarak yıpranmalarına yol açacaktır. Bu durum, haberlerin gazetecilik değerlerine ve ilkelerine göre yapılmasını önleyebilir. Bu nedenle dönüşümlü çabalama olanakları sağlanmalıdır.

AFET SIRASINDA HABERCİLİK

Afet haberciliğinde insan onurunu gözetmek esas olmalı, insana ve acısına hürmet duyulmalıdır. Afeti yaşayanların mahremiyetine ve şahsi haklarını ihlal etmemeye itina gösterilmelidir. Reyting ya da tık avcılığı uğruna insani duygu ve değerleri çiğneyen, can kayıplarını salt rakamlara indirgeyen, insanı nesneleştiren habercilik pratiklerinden ve anlayışından kaçınılmalıdır. Afet bölgesinde her yer ve her şey potansiyel olarak haber değerine haizdir ve haberleştirilebilir fakat haber yapılırken kurumsal ve şahsi çıkarlar yerine amme faydası ve insan sağlığı öncelikli olmalı; afetzedelerin yaşamış olduğu travmayı artıracak haber ve yorumlardan kaçınılmalıdır.

İnsani tasarruf ve mesleki görevler

Afet haberciliğinde bölgede sürdürülen arama kurtarma çalışmalarını aksatmamaya itina gösterilmelidir. Haber üretimi esnasında kullanılan ses, fer gibi öğelerin de öncelikli çabalama olan arama-kurtarma faaliyetlerini engellememesine dikkat edilmelidir. Afet bölgesinde insani tasarruf ve mesleki görevler içinde çelişkiler bulunabilir. Önceliğin haber mi insan hayatı mı olduğu ikilemiyle somut olarak karşılaşılan durumlar ortaya çıkabilir. Gazeteci habercilik ve insan hayatı ikilemi karşısında kaldığında şayet müdahale edecek sorumlu yoksa insan yaşamına öncelik vermelidir.

Afet haberciliği ancak afet bölgesindeki pratiklerle sınırı olan değildir. Sahadan haber merkezine gönderilen haberlerin kuvvetli bir editöryal süreçten geçmesi sağlanmalıdır. Afet bölgesinden malumat aktarımı, haber üretim sürecinin ve editöryal zincirin kolektif yapısıyla beraber düşünülmelidir. Bu bakımdan afet bölgesinden üretilecek haberlerde ancak sahadaki değil haber merkezindeki çalışmalar da önemlidir.

Fotoğraf: AP

AFET SONRASI

Fikri takip…

Afet haberciliğinde fikri takibe oldukça gereksinim duyulmaktadır. Afet bölgesinde meydana getirilen haberlerin fikri takip edeni katiyen bırakılmamalıdır. Bölgedeki olgular, süreçler ve aktörlerle alakalı gelişmeler izlenmeye ve haberleştirilmeye devam edilmelidir. Afet haberciliğinde bölgenin durumunun ve yaşanmış olan problemlerin gündemden düşmesine izin verilmemelidir. Afet haberciliğinin uzun süreli olması gerektiği bilinerek bölgedeki gelişmeler, insanoğlu ve koşullar ile alakalı topluma malumat akışı süreklileştirilmelidir. Afet haberciliği afetin nedenleri, gerçekleştirilen yıkımın sorumluları ve afetin yönetimi gibi konularda sosyal belleği kuvvetli tutarak sorumluları takip etmeyi de içerir. Gizlenenleri açığa çıkarmak ve yeniden yaşanmaması için neler yapılması icap ettiğini vurgulamak esastır.

İyileşme süreci

Afet bölgesindeki gazetecinin çalışması sonra oluşabilecek fizyolojik ve ruhsal sorunlara karşı tedavi ve iyileşme gereksinimleri dikkatsizlik edilmemelidir.

Kısaca afet gazeteciliği , afet anlarında büyük bir sorumluluğu taşımak diyebiliriz. Ankara Üniversitesi İLEF Afet Haberciliği Kılavuzu yayınlayarak medya sektörüne mühim bir katkı da bulundu…